خانه    معدن    صنایع معدنی    یادداشت و مقالات    گزارش تصویری    بورس    اقتصادی    ورزشی    عمومی    سلامت    تماس    درباره ما  
چهارشنبه، 7 آبان 1399 - 23:23   
  تازه ترین اخبار:  
   پربازدیدهای امروز  
  مدیر مجتمع معدنی سرب و روی انگوران خبر داد: دمپ های باطله انگوران احیا می شود
  خرید 7هزار میلیارد تومان سهم توسط شرکت های بزرگ معدن و صنایع معدنی با حمایت ایمیدرو
  تقویت یک دلاری قیمت سنگ آهن در بازار
  تفاهم نامه فروش 90 هزار تن ریل ذوب آهن اصفهان امضا شد
  کاهش قیمت آلومینیوم ادامه دار شد
  اقدامات توسعه ای ایمیدرو در سیستان و بلوچستان؛‌ کم برخوردارترین استان کشور
  چادرملو افزایش سرمایه می‌دهد
  اعلام آمادگی گل‌گهر برای ترویج مکتب سردار شهید حاج قاسم سلیمانی
  ارزش سهام ایوانهو به علت توسعه معدن مس زیرزمینی کاکولا افزایش یافت
  تولید و فروش طلا در چین کاهش یافت
 
   اخبار ورزشی  
  دلیل عدم توافق با استقلال مشخص شد؛ پیشنهاد سنگین «اف‌ سی قطر» به علی کریمی پس از ناکامی در جذب بشار رسن
  نظری سخنگوی هیئت مدیره استقلال شد
  ماندن کریمی به سود استقلال است یا خودش؟
  هایجک محمد نادری از پرسپولیس برای استقلال دردسر شد
  مدیرعامل پرسپولیس فردا انتخاب می شود
  7 تغییر قطعی پرسپولیس برای فینال آسیا
  15 سال مجبور شدم استقلالی بودنم را مخفی کنم
  کریمی در استقلال نماند؛ ضدحالِ لحظه آخری!
  نظری، سخنگوی هیات مدیره استقلال شد
  شایسته استقلال نیست دنبال زمین تمرین باشد
- اندازه متن: + -  کد خبر: 163186صفحه نخست » فولاددوشنبه، 21 مهر 1399 - 11:13
وکیل: صنعت سیمان الان نابود شد، فولاد ۵ سال دیگر/معصومی: با طرح های جهانگیری کشور دو بار زمین خورد
وکیل: صنعت سیمان الان نابود شد، فولاد ۵ سال دیگر/معصومی: با طرح های جهانگیری کشور دو بار زمین خورد دنیای معدن - دبیر اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان محصولات معدنی ایران و یک معدن دار و تولیدکننده مواد معدنی در میزگردی با موضوع تولید و صادرات محصولات معدنی در تسنیم، به بیان ابعاد تازه ای از «معدن، گنج پنهان» پرداختند.
  

به گزارش دنیای معدن، این روزها معدن حال خوشی ندارد. معدن داران و معدن کاران با مشکلات زیادی دست و پنجه نرم می کنند تا سنگ خارا را از دل کوه بیرون آورده، برش دهند و برای مصرف داخل و فروش در خارج آماده کنند اما نامهربانی متولیان این بخش چونان پتکی بر گرده آنها، نفسشان را بریده است. از قانون مصوب علیه حقشان بهره می برند و و حقوق ناحق دولتی را از آنها مطالبه می کنند. درهای صادرات را به روی آن می بندند و اگر راهی را هم به بازارهای صادراتی دنیا باز کنند با گرفتن عوارض غیرقانونی صادرات، نقره داغشان می کنند.

با کامران وکیل، دبیر اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان محصولات معدنی ایران و فرزانه معصومی، عضو خانه معدن ایران، معدن دار و تولیدکننده مواد معدنی، میزگردی را با موضوع تولید و صادرات محصولات معدنی برگزار کردم تا از زاویه ای دیگر پرونده «معدن، گنج پنهان» را بررسی کنم. این میزگرد مهمان دیگری هم داشت اما متأسفانه بهرام شکوری، رئیس کمیسیون معادن و صنایع معدنی اتاق ایران در روز برگزاری این میزگرد به دلیل حضو در جلسه ای دیگری نتوانست در جمع ما حضور پیدا کند ولی قول داد در فرصت دیگری مهمان تسنیم باشد. شرح این گفت وگوی دو ساعته را در ادامه می خوانید.

«معدن، گنج پنهان»|عضو انجمن ملی سنگ ایران: دولت کمکی به صادرات سنگ نمی کند«معدن، گنج پنهان»|بازرس انجمن ملی سنگ: سنگ های بروکراسی را جلوی پای معدنکار نیندازید«معدن، گنج پنهان»| با معدن آشتی کنیم!«معدن، گنج پنهان»|4000میلیارد دلاری که دفن شده/کرباسیان:وزارت معادن احیا شود؛ نفت و سیاست، معدن را به حاشیه بُرد«معدن، گنج پنهان»|ظرفیت بخش معدن برای جبران 60درصد درآمدهای نفت/ چرا فقط نیم درصد اکتشافات به استخراج می رسد؟«معدن، گنج پنهان»|ناگفته هایی از بی مهری ها به معدن/ معدن 1.5 میلیارد تنی سنگ آهن رها شده؛ سالانه 140 میلیارد دلار را از دست می دهیم«معدن، گنج پنهان»|تعطیلی 1000 معدن سنگ ایران و بازار صادراتی 1 میلیارد دلاری که به رقبا واگذار شد«معدن، گنج پنهان»| ایران، روی کمربند طلایی دنیا/ معدن، اقتصاد ایران را نجات می دهد؟پرونده ویژه تسنیم| «معدن، گنج پنهان»

* اگرچه همه می دانیم تولید در کشور سخت شده و شرایط دشواری دارد با این حال میزگرد را با این پرسش آغاز می کنم که وضعیت تولیدات معدنی در کشور چگونه است؟

معصومی: تولید بدون فروش و بازرگانی معنایی ندارد. تولید در ایران شرایط خاص خود را دارد نه تنها تولید سنگ آهن و مواد معدنی حتی تولید تخم مرغ و مرغ تا چه رسد به کار معدن که سخت ترین کار دنیاست. به نظرم روی بسترهای تولید معدن برویم ببینیم بسترهای این تولید در کشور وجود داشته است؟ آیا بسترسازی های مناسب در این صنعت شکل گرفته بوده تا سرمایه گذار بیاید و سرمایه گذاری کند؟

* اشاره شما به چه دوره زمانی است؟

معصومی: عملیات تولید معدنی ایران از زمانی آغاز شد که چین بازارهای کشورش را گشود و نخستین قدم را در سنگ های تزئینی برداشت چون ایران در زمینه سنگ های تزئینی پتانسیل خوبی داشت اما خودش خبر نداشت. چینی ها دریافتند که ایران معادن غنی سنگ های تزئینی دارد. وقتی به این نتیجه رسیدیم که می توانیم در بازارهای جهانی حضور پیدا کنیم و راهی به بیرون پیدا کنیم، این راه به ما نشان داد که باید جاده ها را برای تولید هموار کنیم و سنگ تولیدی خود را بفروشیم.

از 15سال پیش به قبل هیچ بسترسازی برای تولید معدنی در کشور وجود نداشت. حتی در آن زمان به هیچ سرمایه گذاری، کار معدن پیشنهاد نمی شد حتی کسی که پول داشت ولی ایده نداشت به دلیل اینکه بستری فراهم نبود و زمینه آن ایجاد نشده بود کار معدن را به او پیشنهاد نمی کردند. تعداد معادن فعال در سال 1383 حدود 600 باب بود.

طبق قانون معادن، اکتشافات معدنی بر عهده سازمان زمین شناسی است اما چون در آن زمان درخواستی وجود نداشت و دولت هم ارده ای برای انجام این کار نداشت و نمی خواست هزینه های آن را پرداخت کند این مهم را بر عهده بخش خصوصی گذاشت. طبق قانون دولت باید بلوک بندی ها را در کشور انجام می داد، پتانسیل ها را شناسایی می کرد و سپس آنها را در اختیار بخش خصوصی می گذاشت.

وکیل: دولت همیشه آماده خور بوده است. اکتشاف هزینه دارد. می گویند ذوب آهن اصفهان بزرگترین تولیدکننده آهن و فولاد کشور معدن ندارد. چرا ندارد؟ چون نخواسته هزینه اکتشاف بدهد چون نمی خواسته ریسک آن را تحمل کند. برای اکتشاف، معدنکار در 10 معدن سرمایه گذاری می کند این سرمایه گذاری هم بی بازگشت است. جاده می سازد، ماشین آلات می برد، حفاری می کند با سازمان محیط زیست، میراث فرهنگی، منابع طبیعی، پروانه چرا و ... طرف است تا موافقت آنها را بگیرد و کارش را شروع کند.

شما چند تا معدن اکتشاف کردید که چیزی نداشته؟

معصومی: 40 معدن پی جویی کردم، 15 تا اکتشاف کردم و فقط 2 معدن ذخیره قابل استحصال داشت

وکیل: هزینه معدن مثل کاشت درخت است. اکتشاف 6 سال زمان می برد. نمی‎توان زمان را کوتاه کرد. دولتی ها حتی برای خودشان هم نرفتند. نشستند تا بخش خصوصی برود، هزینه کند، معدن را پیدا کند و استخراج کند. تحقیق کنید چند صدتا معدنکار ورشکسته داریم. اما دولت نشسته کنار و می گوید: اکتشاف کردید و به تولید هم رسیدید حالا بدهید به من.

معصومی: 15 سال پیش این شرایط در کشور حاکم بود. اتفاقا در آن زمان تشویق بود چون همه می دانستیم ایران یک کشور معدنی است و 32 عنصر جدول مندلیف را دارد. باید بدانیم بزرگترین اکتشافات در کشور را دولتها انجام ندادند حتی در قبل از انقلاب هم دولت برنامه‎ای برای اکتشاف معادن نداشت. بهترین کمربندهای مس دنیا را داریم که آن را هم ما اکتشاف نکردیم بلکه یوگسلاوها اکتشاف کردند. این کار ریسک بالایی دارد، سرمایه بر و هزینه براست.

* پس چه کسی این ریسک را پذیرفت؟

معصومی: در 14سال گذشته ریسک این اکتشافات را چینی ها به دلیل درخواست بالایی که برای سنگ داشتند، پذیرفتند. درخواستشان از سنگ های تزئینی شروع شد سپس درخواست سنگ آهن آنها بالا رفت به دلیل افزایش تولید فولاد آن هم نه از ایران بلکه از دیگر کشورها نیز خریدهای کلان انجام دادند. ایران هم سهم کوچکی در تأمین مواد اولیه آنها داشت.

در آن زمان که سنگ آهن مورد نیاز چینی ها بود ایران فقط می توانست سالانه 300 هزار تن سنگ آهن از بافق به پاکستان صادر کند. آن زمان شرکت تهیه و تولید سنگ آهن خراسان ورشکسته بود. همان که بعدها نخستین کارخانه کنستانتره را در ایران راه اندازی کرد. از این شرکت، سنگ آهن را تنی 8 هزار تومان برای چینی ها می خریدیم و مدیر عامل شرکت با درآمد حاصل از این فروش توانست حقوق عقب افتاده 4 ماه کارگران را پرداخت کند.

* پس نمی توانیم انتقاد کنیم چرا چینی ها در معادن ایران سرمایه گذاری کردند؛ آنها همه ریسک کار را قبول کردند؟

معصومی: در این مسیر چین به ما کمک کرد. هر آنچه را که صادر کردیم از سنگ آهن، سنگ تزئینی، کرومیت و مس درآمدش به کشور برگشت و خرج اکتشافات و سرمایه گذاری و توسعه پایدار در بخش معدن شد.

بخش خصوصی بسیار تلاش کرد تا این تجارت را رونق دهد و سبب شد در ادامه دولتی ها ازجمله بانک ها، شستا و .... آمدند و سرمایه خود را به بخش معدن آوردند. 90 درصد ریسک این کار را از ابتدا بخش خصوصی قبول کرد و معدن داری را در ایران پیش برد و تجارت را با چینی ها انجام داد.

بزرگترین توسعه در بخش غیرنفتی را بخش خصوصی انجام داد. وقتی این رونق انجام شد و زمانیکه معادن سنگ آهن از سوی بخش خصوصی اکتشاف شد و توانست 23 میلیون تن سنگ آهن صادر کند، رویای تولید 55 میلیون تن فولاد در ذهن دولتمردان نقش بست. کسی با اینکه به سنگ آهن ارزش افزوده داده شود و با سود متناسب به فروش برسد، مخالف نیست اما توهمی به وجود آمد که یک عده سودجو دارند انفال را می برند. این اتهامات از سوی عده ای زده شد که دنبال سودجویی بودند.

* آیا بخش خصوصی در صنعت فولاد هم پیشقدم بود؟

معصومی: در ادامه آن رویا، کارخانه های کنستانتره و گندله سازی راه اندازی شد و نخستین کارخانه 300 هزارتنی کنستانتره را 15 سال پیش تهیه و تولید سنگ آهن خراسان با همکاری شرکت دانیلی(شرکت ایتالیایی سازنده تجهیزات صنعت فولاد) با 800 میلیون دلار سرمایه راه ندازی کرد.

برای تولید 55 میلیون تن فولاد بالغ بر 168 میلیون تن سنگ آهن نیاز است. امروز که تولید فولاد کشور به 30 میلیون تن رسیده، 100 میلیون تن سنگ آهن نیاز دارد که در کشور تولید می شود و به طور قطع این میزان سنگ آهن با بیل و کلنگ تولید نمی شود. همه ماشین آلات معدنی که در آن زمان خریداری شده قبل از آن در کشور وجود نداشت.

اگر یک ترازو بود و اینها را در آن می گذاشتند می فهمیدند بخش خصوصی ای که امروزه این قدر مورد اتهام است چقدر زحمت کشیده تا این میزان ارزرش افزوده را ایجاد کند و این ادعای دولتی ها را که پشت میز نشسته و چای و نان بیت المال را می خورند و ادعای عکس می کنند را جواب دهد. کاش فقط یک ترازو بود!

* چرا آقای وکیل؟ چرا این اتهاماتی را که خانم معصومی متوجه دولت می کنند پیکانش به سمت بخش خصوصی رفته. بخش خصوصی پس از گذشت این 15 سال حالش چطور است؟

معصومی: حالش خیلی خرابه. کار بزرگ را وقتی دست آدم کوچک بدهند نتیجه اش می شود همین.

* به طور قطع باید بهتر باشد. از صفر شروع کرده و به یک نقطه بسیار خوب رسیده با این همه دستاورد پس باید حالش خوب باشد.

معصومی: بله باید بهتر باشد اما نیست. شما ببینید من با چه ناراحتی دارم این مطالب را بیان می کنم.

وکیل: همان روحیه آماده خوری و مفت خوری است. طرز تفکر دولتی همین است. نه تنها در بخش معدن بلکه در دیگر بخش ها هم این گونه است. شما به میزان مالیات دریافتی از شرکتها دقت کنید. ساز و کار قانونی ندارد بلکه بر اساس تخمین، عددی را اعلام می کنند. آن وقت ما ادعا می کنیم نرخ مالیات در ایران از دیگر کشورها پایین تر است. اگر نرخ مالیات و نرخ سوخت در ایران پایین است پس چرا سرمایه گذار خارجی نمی آید در ایران سرمایه گذاری کند؟ علاوه بر این چرا مقام اول خرید املاک در ترکیه برای ایرانی هاست؟ چرا مقام اول سرمایه گذاری در عراق برای ایرانی هاست؟ چرا ایرانی ها در افغانستان دارند از چینی ها، آمریکایی ها و آلمانی ها جلو می زنند؟ به خاطر همین است.

تفکر دولتی محکوم به شکست است. چین بازارش را باز کرد، محدودیت ها را برداشت و معادلات اقتصادی را در دنیا برهم زد. از زمان دولت خاتمی گفته شده خصوصی سازی و کاهش تصدی دولت در اقتصاد، اما هر سال برعکس آن عمل شده و دولت به اشکال مختلف بزرگتر شده است.

درباره بخش معدن مثالی که درباره صنعت فولاد است نمونه آن را درباره صنعت سیمان در دهه 80 شمسی داشتیم. آن زمان ایران سیمان وارد می کرد، صادرات ممنوع بود و حتی عوارض صد درصدی داشت و توجیهات فراوان که یک تن سیمان چه میزان آب(یک متر مکعب) سوخت(80 تا 120 لیتر بسته به نوع کارخانه) و برق(90 کیلووات) مصرف می کند. جمع این اعداد با قیمت امروزی به 50 دلار می رسد. در آن دهه گفتند باید بشویم قطب تولید سیمان در دنیا.

* چه کسانی؟

وکیل: آقای جهانگیری(وزیر وقت صنایع و معادن) و سرقینی(معاون وقت معدنی جهانگیری) گفتند ایران می تواند سیمان دنیا را تولید کند. آمدند از حساب ذخیزه ارزی وقت مبلغ 100 میلیون دلار به هر کارخانه با ظرفیت 3300 تن دادند و همه کشور شد کارخانه سیمان.

معصومی: با طرح های جهانگیری در این کشور دو بار زمین خوردیم.

وکیل: اکنون قیمت هر تن سیمان صادراتی ایران 18 دلار و قیمت هر تن سیمان صادراتی ترکیه در بندر مرسین 75 دلار است. سیمان هرمزگان تنی 18دلار و سیمان ساروج بوشهر(متعلق به بانک ملی) تنی 16دلار صادر می شود. سیمان ساروج بوشهر، سنگ آهک دانه بندی شده را تنی 5 دلار صادر می کند اما همین سنگ آهک را در کارخانه تنی 50 دلار خرجش می کند و با قیمت تمام شده 55 دلار، سیمان تولیدی را تنی 16 دلار می فروشد. این وضع امروز سیمان ایران است. در مرزهای شرقی و غربی وضعیت تولیدکننده های سیمان این است چه رسد به کارخانجاتی که در استان های مرکزی قرار دارند!

فرق سیمان و فولاد در چیست؟ هر دو مصالح ساختمانی هستند؛ فولاد هم در آینده نزدیک سرنوشت سیمان را پیدا می کند. قول می دهم به شما 5 سال دیگر صنعت فولاد کشور سنگ آهن 100 دلاری را می خرد 100 دلار هم خرج آن می کند و فولاد تولیدی را تنی 50 دلار می فروشد شبیه اتفاقی که برای سیمان افتاد. تا 5 سال دیگر باید نصف این کارخانه های فولاد را تعطیل کرد چون مشتری ندارند نه مشتری خارجی نه مشتری داخلی و مشکل انرژی هم خواهند داشت

امسال مصرف فولاد کشور 8 میلیون تن بوده است. چه کسی گفته که ایران باید 55 میلیون تن فولاد تولید و صادر کند؟ نصف این کشور خشک است مگر ایران در جنگل های استوایی قرار دارد. تمام سرمایه گذاری هایی که در صنعت فولاد می شود که الان آقایان می گویند جلوش را بگیریم برای آن زمان، این ضرر در ضرر است. اگر می خواهید جلوی آن را بگیرید باید خودتان ایجادش می کردید. نشستید کنار تا بخش خصوصی هزینه کند، انتحار کند، ایثار کند و برسد به یک ذخیره و بازاری آن هم در وضعیت جهانی امروز که بارش را روی آب نگه می دارند و بعد بیایید تعطیلش کنید.

در کنار همه این سختی ها و مصائبی که پیش می آید از آن طرف مسؤلان دولتی مطرح می کنند که بخش خصوصی دارد خام فروشی می کند. این یک شعار بی محتوای دهان پر کن است و هر کس هیچ ادله ای برای بیان کردن ندارد از این شعار استفاده می کند.

* این نگاه منفی به خام فروشی از کجا شروع شد؟

وکیل: کارخانه زدن برکت دارد چون همه کسانی که در ایجاد آن نقش دارند ازجمله مدیران دولتی، نفع می برند.

چرا شستا زیان ده است؟ چرا ایران خودرو 80 هزار میلیارد تومان زیان انباشته دارد ؟ چرا ذوب آهن زیان انباشته دارد؟ شرکتی که سنگ آهن مجانی دریافت می کند، آب، برق و گاز مجانی می گیرد و از آن طرف هم بالاتر از قیمت جهانی محصولش را در بورس می فروشد.

این همه ضرر و زیان کجا دارد تولید می شود؟ کارخانجاتی که می سازند همه محلی برای تولید زیان ملی شده است. از سال 1385 تا 1395 چند طرح در کشور افتتاح شده؟ این تعداد طرح چه نقشی در اقتصاد کشور داشته اند؟ پس چرا نمادی در اقتصاد ملی ندارند و وضعیت اقتصادمان این است؟ چرا پول ملی هر روز دارد ضعیف تر می شود؟ اکنون دیگر طرح های کوچک 300 تنی و 500 تنی به صرفه و اقتصادی نیست چون محصولشان گران و بی کیفیت می شود و این محصول را به اجبار به مردم می فروشند چون نمی توان صادر کرد. از آن طرف هم دیوار تعرفه را بالاتر می برند باز اقتصاد را فقیرتر می کنند و نتیجه آن می شود کسری بودجه دولت.

وزارت صنعت، معدن و تجارت از ادغام 3 وزارتخانه به وجود آمده، کار آنها را که انجام نمی دهد هیچ، 3 برابر آن وزارتخانه ها هم نیرو دارد و روز به روز بزرگتر می شود.

20 سال پیش صادرات سنگ تزئینی ایران در سال 1378 بالغ بر 125 میلیون دلار و ترکیه 25 میلیون دلار بود. در آن سال ایران 50 معدن فعال و ترکیه 4 معدن فعال داشت. در سال 1398 رقم صادرات ایران به 300 میلیون دلار رسید و ترکیه 6 میلیارد دلار.

معصومی: تفاوت خیلی زیاد است. ایران مهد سنگ دنیاست.

* چرا صنعت سنگ ایران همپای ترکیه رشد نکرد؟

وکیل: ارزان بودن سوخت و سیاست های حمایتی؛ سیاست های حمایتی سم هر اقتصادی است. سیاست های حمایتی یعنی اینکه آقایان می آیند می گویند چون ایران 6 هزار کارخانه سنگبری دارد تعرفه واردات سنگ تزئینی را 80 درصد بگذاریم که محصول خارجی تولید نشود. نتیجه آن این شده که صنایع سنگ ایران برای حضور در بازار جهانی شکل نگرفته و کارخانجات برای این بازار تربیت نشده اند.

معصومی: با اینکه مکانیسم جهانی را دارند و بهترین ماشین آلات را از ایتالیا آورده اند.

* دلیلش این است که حمایت دولتی می شوند و خیالشان از بابت درآمدزایی راحت است؟

وکیل: دولت آمده بازار داخل را بسته است. اگر کارخانه سنبگری یک بازار حمایت شده داخلی دارد با 80 درصد تعرفه دیگر به بازار امارات فکر نمی کند و اگر هم فکر کند، نمی تواند برود. می گویند جلوی صادرات بلوک سنگ را بگیرید، خام فروشی نکنید تا در داخل فرآوری شود. سنگ مرمریت لاشتر اصفهان می رود چین، برش می خورد فرآوری و اسلب می شود، بسته بندی می شود و سپس به دوبی می رود. تا امروز نتوانستیم این سنگ را مستقیم از ایران به دوبی ببریم.

* چرا نتوانستیم؟

وکیل: چون یک لیفتراک است که سنگ اسلب شده را از کارخانه توی کامیون می گذارد و 6 هزار کارخانه سنگبری در کشور این لیفتراک را ندارند و با لیفتراک های معمولی این کار را انجام می دهند و سنگ های اسلب در هنگام جابجایی می شکنند. این کارخانه ها برای این کار ساخته نشده اند.

معصومی: ما بهترین و جدیدترین ماشین آلات ایتالیایی را در ایران داریم اما سنگ ها را یک کارگر ساده بدون تخصص می برد. نرفتیم از ایتالیا یا چین نیرو برای آموزش بیاوریم. کارخانه را آورده ایم اما دانش فنی آن را نیاورده ایم. به عنوان نمونه چنانچه شما قصد ساخت یک بنای لوکس داشته باشید، طراح شما اجازه نمی دهد سنگ کف آن را از داخل بخرید چون سنگ های برش خرده در ایران اندازه های دقیق و یکسان ندارد.

* با این وضعیت سنگ ایرانی با خودش هم نمی تواند رقابت کند.

وکیل: از سنگ بدتر، صنعت کاشی و سرامیک است. 600 میلیون متر مربع ظرفیت تولید دارد. چینی آلات بهداشتی هم داستان دیگری دارد. بروید فروشگاه های کاشی و سرامیک را ببینید. کاشی اسپانیا، ایران و ترک را ببینید. آنها نه خاک ما، نه یزد، نه گاز و سوخت ارزان و نه هیچ یک از امکانات تولیدی کشور ما را دارند. ما این امکانات را داریم و البته یک تعرفه واردات ممنوع هم برای حمایت از تولید داخل داریم.

قالبی که کارخانجات ایرانی دارند، پختی که انجام می دهند، محصولی که مصرف می کنند، فلدسپاتی که مصرف می کنند با آن چیزی که بازار امروز دنیا می خواهد زمین تا آسمان متفاوت است. کاسه توالت را نمی توانند در ایران تولید کنند. اگر تعرفه واردات را بردارند تمام صنایع کاشی و سرامیک کشور ورشکسته می شود.

* تکنولوژی آن را ندارند؟

وکیل: دنبالش نرفتند.

معصومی: صادرات و واردات در هر کشوری ضروری است. اکسیژن یک کشور است. وقتی بنزی وجود ندارد که با آن رقابت کنی، پراید می شود بنز. وقتی روح رقابت را در تولید کشتی، نتیجه این می شود. در فولاد هم همین طور است. ما روح رقابت را در سنگ تزئینی کشتیم. مرغوب ترین سنگ کشور به دست یک کارگر غیرمتخصص برش می خورد و به هر حال در کشور به فروش می رسد اما راهی به بیرون پیدا نمی کند و میلیاردها تن سنگ تزئینی در دل کوه ها می ماند.

آیا 50 سال دیگر کسی از سنگ تزئینی برای ساختمان خود استفاده می کند؟ تکنولوژی ساختمان همین الان هم تغییر کرده و سنگ ها تبدیل به یادگاری شده اند.

وکیل: نمونه اش سنگ گرانیت؛ دهه 70 شمسی می گفتند نماگرانیت. الان شما نماگرانیت می بینید؟ بیش از 60 معدن گرانیت در کشور تعطیل شده و بازار ندارد.

معصومی: توسعه پایداری که تعریف می کنند یعنی اینکه من امروز بتوانم از این منابعی که دارم استفاده کنم تا در آینده زیرساختی خوب و مناسب در کشورم فراهم کنم. ما از این امکان استفاده نمی کنیم. مگر مقدار مصرف سنگ تزئینی کشور چقدر است؟ مازاد بر آن را باید صادر کرد. ببینید 30 میلیون تن فولاد در کشور تولید می شود که مصرف داخلی آن 8 میلیون تن و مازاد بر آن باید صادر شود.

وکیل: در حال حاضر صنعت خودروسازی به سمت بدنه کامپوزیت حرکت کرده است. «بازالت کامپوزیت ریبار»؛ میلگرد با منشاء سنگ بازالت. دارند میلگردهایی درست می کنند که مقاومت خمشی آن هم اندازه میلگرد فلزی است، جذب آن بیشتر و با بتن جوش می خورد و در سازه های دریایی زنگ نمی زند. با زلزله تخریب نمی شود، با آتش سوزی ذوب نمی شود و وزن آن هم یک دهم میلگرد معمولی است. چین تولید آن را شروع کرده و به تولید انبوده که برسد نیاز به آهن و فولاد در دنیا به یک سوم کاهش پیدا می کند. 5 سال دیگر میلگرد معمولی در ساختمان سازی، سدسازی، سازه های فلزی و پل ها حذف می شود و میلگرد بازالت جایگزین می شود. پس تولید 55 میلیون تن فولاد و آهن در آن زمان توجیه ندارد.

* خانم معصومی شما در ابتدای میزگرد به بحث بازاریابی و فروش اشاره کردید و اینکه درآمد حاصل از فروش باید برای توسعه معادن و ... هزینه شود. برای فروش باید بازار ایجاد شود که فعالان این بخش تاکنون بازارهایی را ایجاد کرده اند و اعتماد ساخته اند. این بازار را چگونه باید حفظ کرد؟ آیا در بازارهایی که در این سال ها ایجاد کرده ایم، حضور داریم؟

معصومی: یک کشور زمانی ثبات اقتصادی پیدا می کند که امنیت سرمایه گذاری و ثبات قوانین داشته باشد و روح سرمایه گذاری در آن نمرده باشد. من نزدیک به 20 سال است در حوزه معدن کار می کنم و تاکنون این ها را ندیده ام. ما روی موج سوار هستیم و بسیار سخت توانستیم بازارهایمان را حفظ کنیم. در صادرات سنگ آهن سهمی از بازارهای جهانی نداریم و سهم ما از بازار چین 2 تا 3 درصد است. اما در سنگ های تزئینی این گونه نیست. 4 هزار معدن سنگ تزئینی داریم اما همیشه موج سواری کرده اند یک روز فروش داشتند روز بعد نداشتند.

* چرا؟

معصومی: چون قوانین هیچگاه درباره این بخش از معدن ثبات نداشته است.

* ثبات نداشته یا اجرا نشده است؟

معصومی: ثبات نداشته است.

وکیل: روی سنگ تزئینی 70 درصد تعرفه صادرات گذاشتند و بعد هم آن را برداشتند.

* چرا؟

معصومی: یک آقایی نشسته بیخ گوش معاونت معدنی وزارت صمت و گفته بیچاره شدم و او هم بدون اینکه تحقیق کند و بپرسد، ناگهان تعرفه 70 درصد وضع می کند. با این تعرفه کرکره همه تولیدکنندگان سنگ تزئینی پایین کشیده شد چون نمی توانستند صادر کنند.

سنگ تزئینی کالایی است که محدودیت زمانی دارد و سرمایه گذار نمی تواند روی کالایی سرمایه گذاری کند که محصولش امروز اجازه صادرات دارد و فردا ندارد. صادرات سنگ تزئینی ایران به همین دلیل از ترکیه عقب افتاد. مسؤلان دولتی بدون اینکه بدانند چه می کنند و بدون اطلاعات کارشناسی از بازارهای جهانی، بازار جهانی مواد معدنی را از دست فعالان معدنی کشور گرفتند. درباره سنگ آهن نیز چنین کردند. در 2 سال گذشته صادرات سنگ آهن را ممنوع کردند.

آقای جهانگیری دوبار به این کشور ضربه زد؛ زمانیکه ایشان طرح های سیمانی را ارائه کرد و با تفکر سیمانی بخشی از سرمایه این کشور را به باد داد. دیگر اینکه در دوران تبلیغات انتخاباتی بحث خام فروشی را توسط معاونت معدنی وزارت صمت به راه انداخت و سرمایه گذاران این کشور را متهم به منفعت طلبی و سودجویی شخصی کرد. آنجا روح سرمایه گذاری در کشور خوابید.

این کشور 40 سال تحریم است اما به واسطه همین بخش خصوصی گردش مالی کشور در عرصه بین المللی انجام شده و می شود. ریسک کار برای سرمایه گذار بود و انجام می داد. در هیچ کجای دنیا هم از نظر حقوقی حمایت نمی شد ولی رفت و برگشت پول صورت می رفت. ناگهان آقای جهانگیری در یک شب، دلار 4200 تومانی را تعیین و یک سامانه تعریف کرد که همه باید دلارهای خود را به آنجا بیاورند و یک فهرست ارائه کرد که اینها باید ارزشان را بیاورند.

کمتر از یک ماه بعد ترامپ آن فهرست را تحریم کرد. یعنی جهانگیری گرای صنعت و تجارت کشور را به آمریکا و اسرائیل داد. همه داشتند کار خودشان را می کردند اما او تمام ظرفیت های دلاری کشور را در اینترنت پخش کرد. چقدر گفتیم این کار را نکنید اما گوش نکردند. 2.5 سال از این شیرین کاری می گذرد. الان دلار به 30 هزار تومان رسیده و صادارت و واردات کشور تعطیل شده است. چرا؟ چون دلار نداریم، تقاضا زیاد و عرضه کم است.

وقتی اجازه ندهیم سنگ آهن، کرومیت، سنگ تزئینی و پتروشیمی صادر شود و جلویش را بگیریم، فولاد هم که تحریم است نتیجه اش می شود همین. چون آقایان آمدند منابع درآمدی غیرنفتی کشور را فهرست کردند و در اختیار بیگانه قرار دادند.

وکیل: سامانه نیما را هم برای واریز ارز معرفی کردند. هرکس از خارج کشور در این سامانه پول واریز کند، یقه اش را می گیرند.

معصومی: دقیقاً از جایی که می توانستیم ضربه بخوریم، خودمان گرایش را دادیم.

* چه میزان توان صادراتی در بخش معدن ایجاد کردیم و تا چه میزان می تواند افزایش پیدا کند به رغم همه دست اندازها و ممنوعیت هایی که در هر فصلی و برای هر سنگی به هر بهانه ای ایجاد کردند؟

وکیل: فعلاً که منتفی است. بازارهایی که داشتیم به مرور زمان در حال از دست رفتن است و حدود 7، 8 سال است که این جریان شروع شده است. شدت تقاضا هم برای این قبیل محصولات معدنی دوره های 10 تا 15 ساله دارد. تکنولوژی ها تغییر می کند و محصولات جایگزین می آید. سنگ تزئینی جای گرانیت را دوره 1375 تا1385 گرفت و در سال 85 بازار گرانیت به پایان رسید. در دوره 1385 تا 1395 مرمریت های کرم رنگ بازار را تسخیر کرد و از سال 1395 تا 1405 رنگ ها و طرح ها به سمت سنگ های طوسی رفته است. در دوره قبل مرمریت کرم رنگ دهبید بود هم زمان با آن در اقلید معدن سنگ طوسی هم بود اما تعطیل بود چون مشتری نداشت. الان این معدن اقلید از شدت تقاضا فرصت پاسخگویی به مشتری را ندارد ولی مرمریت کرم رنگ بدون مشتری است. این تقاضا هم تا چند سال دیگر به پایان می رسد بنابراین برای هر نوع سنگ و معدنی حتی سنگ آهن یک دوره طلایی وجود دارد. همین سنگ آهن یک زمان تنی 15 دلار بود تا رسید به تنی 100 دلار و الان 40 دلار است.

معصومی: سال 1394به تنی 10 دلار هم رسید.

وکیل: خیلی از معادن سنگ آهن به خصوص آنها که عیار پایین داشتند در دوره کاهش قیمت، تعطیل شدند. متأسفانه در این دوران طلایی فروش، دولتی ها سر و کله شان پیدا می شود و دنبال منافع خود از این مسیر هستند و با وضع عوارض، درآمدهای کلان کسب می کنند. شما به عنوان رسانه بررسی کنید و ببینید راه انداختن بحث وضع عوارض و مبارزه با خام فروشی سنگ آهن در کشور دقیقاً زمانی است که قیمت جهانی این سنگ بالا رفته است. یعنی زمانیکه قیمت جهانی به 40 دلار رسید کسی از مبارزه با خام فروشی صحبتی نکرد و کسی نپرسید چند معدن تعطیل شد اما زمانیکه قیمت به 100 دلار رسید گفتند 25 درصد درآمد خود را به ما بدهید.

مادامیکه نهادی به نام دولت می آید و هر نوع دخالتی که دلش می خواهد در اقتصاد می کند اعم از تعیین نرخ ارز، اینکه پول خود را کجا بیاورید، پول خود را کجا ببرید، چی تولید کنید و چی تولید نکنید سرنوشت کشور به اینجا می رسد. بازارهای صادراتی ایران هم محدود می شود به یک تعداد بازارهای متکی بر منابع خدادادی نه یک پله بالاتر؛ یعنی ورق سنگ هم نه بلکه بلوک سنگ. کاشی و سرامیک هم نه بلکه خاک کاشی و سرامیک. جالب اینکه همین الان هم این خاک صادر می شود و کسی به آن خام فروشی نمی گوید اما به خاک صادراتی هرمز می گویند خام فروشی!

معصومی: خاک جزیره هرمز، خام نیست بلکه خاک فرآوری شده طبیعی است. هماتیت غلیظ شده است. این نوع خاک دیگر نیازی به فرآوری ندارد. خاک های فرآوری شده قشم و هرمز نیازی به هیچ نوع فرآوری در دنیا ندارند مثل سنگ آهن ایران که با 2مرحله فرآوری به 65 درصد می رسد و در کوره بلند باکیفیت ترین فولاد را تولید می کند. حالا می گویند این را تبدیل به کنستانتره کنید.

وکیل: همین سنگ آهن با عیار 65 درصد را با صرف کلی آب، برق، گاز و انرژی به 68 درصد می رسانند که نیازی به این کار نیست اما محملی برای کسب درآمد عده ای شده است.

معصومی: این کار را انجام می دهند تا معدن را از چنگ بخش خصوصی بیرون بیاورند.

* برگردیم به بازارهای صادراتی.

وکیل: بازارهای صادراتی تثبیت می خواهد و بحث سیاسی آن هم مطرح است. بازار محصول معدنی، آهن و فولاد نیست. آهن و فولاد که سودی ندارد. هر تن سیمان که از این کشور صادر شود، بالغ بر 60 دلار آن ضرر است. فولاد و آهن تولیدی کشور هم ضرر است. آیا در کشور کارخانه ای با ظرفیت 5 میلیون تن داریم؟ مادامیکه بتوانیم نفت بفروشیم و با پول آن این کارخانجات را اداره کنیم وضع بر همین منوال خواهد بود. چرا اقتصاد کشور به این وضعیت افتاده؟

اقتصاد بدون نفت یعنی همین. اینکه پاشنه کفشت را ور بکشی، نیروی مازاد را بیرون بریزی و بشوی بخش خصوصی. فرق دولتی و خصوصی این است که مدیر بخش خصوصی اگر دخل و خرج خود را نتواند مدیریت کند نمی تواند حقوق کارگرش را پرداخت کند اما مدیر دولتی یک کیف دارد که فقط محل کارش تغییر می کند.

* به هر حال دخالت دولت در اقتصاد همچنان ادامه دارد. تشکل هایی که در حوزه معدن فعال هستند، تقویت بخش خصوصی لازمه کار آنهاست اگر بخواهیم به سمت بهتر شدن اوضاع برویم. اما اینکه بخواهیم دولت را حذف کنیم در حال حاضر امکان ندارد. چه انتظاری می توان از تشکل های معدنی داشت؟ کاری از دستشان بر می آید یا اینکه تعدادی فعال معدنی هستند که دور هم جمع شده اند.

معصومی: تا الان هم توسعه بخش معدن با کمک تشکل های معدنی انجام شده است. از اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان محصولات معدنی گرفته تا خانه معدن، انجمن سنگ، انجمن سنگ آهن و ... . همه کار کرده اند. در کشور ما دولت قدرتمند است و می خواهد قدرتش را به طرف مقابل نشان دهد. تشکل ها تا الان تلاش کرده اند جلوی ناملایماتی را که دولتی ها ایجاد کرده اند، بایستند. متأسفانه آنقدر فشار دولتی ها زیاد بوده که برخی از اعضای بخش خصوصی هم مانند آنها شده اند و در حال حاضر یکی از مشکلات بخش معدن این است که برخی از فعالان این حوزه، منتقد نیستند و فقط متذکرند.

* چرا؟

معصومی: شاید شجاعتشان را از دست داده اند. متأسفانه آنهایی که منتقد هستند تحت فشار قرار گرفته و حتی کسب و کار شخصی شان آسیب دیده و تهدید شده است. این اهرم فشار دولتی علیه بخش خصوصی است. ما باید منتقد باشیم تا بتوانیم در جاهایی که منافع بخش خصوصی و دولت در تضاد است از منافع خود دفاع کنیم. اما در برخی جاها این قدر سیاست ها یک طرفه شده که حتی اجازه انتقاد هم نمی دهند.

باید بدانند وظیفه شان به عنوان متولی بخش معدن حمایت از آن است. بارها به آقای سرقینی گفتیم وظیفه تو حمایت از بخش معدن است نه فولاد. تو نباید معدن را سرکوب کنی که فولاد راه بیندازی. اما ایشان به جای اینکه پدر خوبی برای بخش معدن باشد پسر خوبی برای بخش فولاد بود.

بخش خصوصی ریسک کرد و در معادن به خصوص معادن کوچک توسعه ایجاد کرد که اتفاقاً بیشترین اشتغال زایی هم در این معادن بود مثل معدن سنگان در مرز افغانستان. 17میلیون تن صنایع معدنی در سنگان تعریف شده چون بخش خصوصی کار کرد، امنیت آورد و سبب شد مهاجرت معکوس صورت گیرد. ولی متولی بخش معدن به جای اینکه آن را تقویت کند، بزرگ کند و بگوید که می تواند جای نفت را بگیرد بر سرش زد و بی جانش کرد.

همیشه با یک شعار روبه روی ما ایستادند؛ انفال. بله معدن انفال است اما برای دولت نیست بلکه برای همه مردم است و نمی توان برای آن تصمیم غلط گرفت.

در اصل 44 و 45 قانون اساسی اجازه داده شده که انفال به بخش خصوصی واگذار شود. وقتی دولت آن را به بخش خصوصی واگذار می کند و منافع خود را می برد دیگر اجازه ندارد هر طور دلش خواست با بخش خصوصی رفتار کند.

در تقابلی که این سال ها بخش خصوصی با دولت داشت برخی از فعالان معدنی در آن حل شدند اما مرحوم ابوالقاسم شفیعی توانست خانه معدن را به عنوان جامع ترین تشکل در قانون جای دهد و در تصمیم گیری ها مشارکت کند. انتقاد از خانه معدن این است که در خیلی از جاها مماشات کرد.

* عملکرد معاونت معدنی وزارت صمت در دولت روحانی چگونه بود؟

معصومی: در 8 سال گذشته در بخش معدن متأسفانه با مدیریت سرقینی، معافیت مالیاتی برداشته شد و صادرات مواد معدنی با اما و اگر و با تعرفه های بالا مشمول عوارض شد. صادرات این کشور در مواد معدنی خوابیده، طرح های توسعه ای تعطیل شده و حقوق دولتی چند 10 برابر شده(7 درصد از قیمت فروش). اگرچه ماده 14 قانون معادن خلاف این را می گوید و دولت حق ندارد 7 درصد قیمت فروش را از معدن دار بگیرد. متأسفانه با وجود همه این تخلفات قانونی و فشارهایی که علیه بخش خصوصی انجام شده، خانه معدن به عنوان تشکلی که در قانون صاحب جایگاه است دفاعی از این بخش نکرده است.

وکیل: قانون معادن می گوید معدن برای دولت است و دولت اختیار آن را به بهره بردار می دهد مثل موجر و مستأجر. حال اگر در این بخش اختلافی پیش آمد چه باید کرد؟ برای این منظور شورای عالی معادن را ایجاد کردند و گفتند نماینده بخش خصوصی هم در آن حضور داشته باشد. اما این گردونه به گونه ای چرخید که آن نماینده بخش خصوصی هم تبدیل به نماینده بخش دولتی شد.

در 27 مرداد 1397 شورای عالی هماهنگی اقتصادی مصوبه ای را با اعتبار یکساله برای تنظیم بازار تصویب کرد و به وزارت صمت اجازه داد تا هر کالایی که در بازار دچار کمبود شد جلوی صادرات آن را بگیرد. با این مصوبه جلوی صادرات خیلی از مواد غذایی گرفته شد. اعتبار مصوبه در 27 مرداد 1398 به پایان رسید اما رحمانی، وزیر وقت صمت در 26 شهریور 1398 مستند به آن مصوبه گفت از فهرست 25تایی مواد معدنی از 15 تا 25 درصد عوارض صادراتی بگیرید. مهلت مصوبه اصلی به پایان رسیده بود بنابراین در 19 شهریور 98 نامه ای از شورای عالی هماهنگی اقتصادی مبنی بر تمدید مصوبه تا پایان سال 98 گرفتند. بنا بر این دستورالعمل دریافت عوارض صادراتی تا پایان سال 98 ادامه داشت اما در سال 1399 هم ادامه پیدا کرد و همچنان ادامه دارد. یعنی 7 ماه پس از پایان مهلت قانونی مصوبه و دستورالعمل، از صادرات سنگ، عوارض می گیرند. در شورای عالی صادرات به سازمان توسعه تجارت اعتراض کردیم که دریافت این عوارض بر چه مبنایی است؟ در پاسخ گفتند: ما فعلاً می گیریم و غیرقانونی هم است اما استرداد آن می رود به دولت بعد.

مدیر صادرات گمرک می گوید ما نمی دانیم گرفتن این عوارض بر چه مبنایی است و نامه های متعددی هم به دستگاه های دولتی نوشته ایم اما کسی پاسخی نداده است.

معصومی: علاوه بر اینکه عوارض را می گیرند صادرات را هم ممنوع کرده اند.

وکیل: از ابتدای سال 99 تاکنون بالغ بر یکهزار و 270 میلیارد تومان عوارض غیرقانونی از بخش خصوصی گرفته اند. دولت و دستگاه های دولتی اگر پولی می گیرند باید مستند به قانون باشد. بابت این عوارض غیرقانونی در دیوان محاسبات، دیوان عدالت اداری، کمیسیون اصل 90 و ... اقدام کرده و دارد پیگیری می شود و باید مستر شود. تشکل معدنی یعنی چه؟ خانه معدن باید حامی بخش خصوصی باشد، در تصمیم سازی ها حضور داشته باشد و از فعالان معدن حمایت کند. اما این تشکل علاوه بر اینکه کاری نمی کند از آن طرف هم در شورای عالی معادن به نفع دولت کار می کند.

چرا باید از بخشی که بیشترین نقش را در اشغالزایی مولد کشور داشته، بیشترین سهم را در توزیع عادلانه و یکنواخت ثروت و امکانات داشته، این گونه عوارض بگیرند.

* آماری از میزان اشتغالزایی بخش معدن دارید؟

وکیل: در بخش معدن هر عددی اعلام می شود غیرواقعی است.

* ریاست شورای عالی معادن با کیست؟

معصومی: ریاست با وزیر صمت و دبیر آن معاون معدنی وزیر است.

وکیل: عمده گرفتاری این است که دارند این بخش را می چاپند. می گویند بیایید مجوز صادرات سنگ بگیرید و بعد از اینکه صادر کردید پولش را در سامانه نیما واریز کنید و اگر دلار 28 هزار تومان است 21 هزار تومان بفروشید و 25 درصد عوارض صادراتی غیرقانونی هم بدهید. معافیت مالیاتی هم ندارید. آیا اینها غیر از دزدی است؟ از آن طرف هم می گویند سرمایه گذاری در بخش معدن افت کرده است. خب با این وضع برخورد با فعال معدنی چه کسی حاضر به سرمایه گذاری در این بخش است؟

ما اگر منتقد خانه معدن هستیم و عزم خود را جزم کرده ایم تغییر اساسی در آن ایجاد شود دلیلش این است که سال ها ماندن در پست مدیریت، خانه معدن را تبدیل به «خانه ما» کرده است.

چندی پیش خانه معدن با صندوق بیمه فعالیت های معدنی تفاهم نامه ای را برای احیای هپکو امضاء کرد. اینکه بیایند ماشین های هپکو را به معدن داران بفروشند. یعنی خانه معدن نمی داند معادن کشور به چه ماشین آلاتی نیاز دارد و ماشین های هپکو توان کار در معادن را ندارد.

صندق بیمه فعالیت های معدنی که با تلاش و پیگیری های فراوان بخش خصوصی ایجاد شد و هدف از تشکیل آن حمایت از اکتشاف معادن است بر چه اساسی باید از هپکو حمایت کند و منابع مخصوص فعالان معدن را به شرکت دیگری بدهد؟

مثالا دیگری بزنم؛ 2 سال پیش اتحادیه نرم افزاری را برای محاسبه و پرداخت حقوق دولتی معادن طراحی و ارائه کرد تا دیگر قلم کارشناس در این موضوع ورود نکند و هرگونه مفسده در وزارت صمت و ادارات تابعه از بین برود. در آن زمان سرقینی(معاون وقت معدن وزارت صمت) گفت اتحادیه صلاحیت ندارد و باید سازمان نظام مهندسی معدن متولی باشد. الان 2 سال است که نرم افزار در اختیار سازمان است و خبری از آن نیست.

معصومی: 11 هزار موضوع معدنی داریم که به راحتی در این نرم افزار قرار گرفته و قابل محاسبه است.

وکیل: کارشناسی که برای محاسبه حقوق دولتی معدن مراجعه می کند به راحتی می تواند با جابه جایی ردیف درجه بندی بلوگ سنگ ها، اعداد متفاوتی از حقوق دولتی را از شرکت های معدنی مطالبه کند و در این میان ارقام قابل توجهی زیر میزی جابه جا می شود. با این نرم افزار بساط زیرمیزی جمع می شد اما سازمان نظام مهندسی معدن، معاونت معدنی وزارت صمت، کمیته معدنی مجلس و خانه معدن همکاری نکردند.

گفت وگو: دانش پورشفیعی

   
  

نظر شما:
نام:
پست الکترونیکی:
نظر
 
  کد امنیتی:
 
 
 
 
::  صفحه اصلی ::  تماس با ما ::  پیوندها ::  نسخه موبایل ::  RSS ::  نسخه تلکس
© دنیای معدن 1388
info@donyayemadan.ir
پشتیبانی توسط: خبرافزار